Kids & FamilyStories for KidsReligion & SpiritualityHinduism

बालमोदिनी

सम्भाषणसन्देशः

सम्भाषणसन्देशः इति संस्कृतमासिकपत्रिका (https://sambhashanasandesha.in) । एतस्यां पत्रिकायां प्रकाशिताः लेखाः, कथाः, बालकथाः, वार्ताः इत्यादिकं सर्वम् अपि सरलसंस्कृतेन एव प्रकाश्यते । तत्रत्याः “बालमोदिनी”नामिकाः बालकथाः अत्र प्रसार्यन्ते । अतः अस्याः शृङ्खलायाः नाम अपि “बालमोदिनी” एव । लघु गात्रं, सरला भाषा च कथानां विशेषः । प्रत्येकं कथा काञ्चित् नीतिं बोधयति । बालकथाः आबालवृद्धं सर्वेषां प्रियाः । संस्कृतेन ताः श्रोतुम् उपलब्धाः भवन्तु इति एषः प्रयत्नः श्रोतृभ्यः अवश्यं रोचेत इति विश्वासः । संस्कृतक्षेत्रे संस्कृतेन पॉड्कास्ट् क्रियमाणाः एताः प्रप्रथमाः कथाः इति सगौरवम् उद्घोष्यते ।

Sambhashana Sandesha is a Sanskrit monthly magazine (https://sambhashanasandesha.in). The articles, stories, children's stories, news, and other content published in this magazine are all presented in simple Sanskrit. Among these, the children's stories titled “Balamodini” are featured. The series is named “Balamodini” as well. The hallmark of these stories is their short length and simple language. Each story imparts a specific moral lesson. Children’s stories are cherished by everyone, young and old alike. It is believed that listeners will appreciate this effort to make these stories available in Sanskrit. These are the first stories to be podcasted in the Sanskrit language within this field.

Play

Open in

110 episodes
daily
Avg 3 min
Sanskrit

Episodes 110

Newest Oldest Longest

All20 Unplayed20 In progress0 Played0

Counted on this page — what you have heard stays on this device, so it is not something the list can be paged by.

#739
Today · 5 min
पितृमुक्तिः
पृथिवीसिंहः अतीव सज्जनः धर्मभीरुः कृषिकः आसीत् । कदाचित् तस्य पुत्री एकमासात् रुग्णा जायमाना आसीत् । तस्मिन् एव काले प्रतिदिनं कश्चन वृद्धः वृषभः स्वप्नम् आगत्य 'पुत्र !! अहं भवतः पिता । धवलपुरे क्षत्रियवंशजस्य रणवीरसिंहस्य गृहे वृषभरूपेण जन्म प्राप्तवान् अस्मि । पूर्वजन्मनि रणवीरसिंहाय पञ्चसप्ततिः रूप्यकाणि दातव्यानि आसन् । यदि भवान् तानि तस्मै प्रत्यर्पयति तर्हि अहं मुक्तः भवामि' इति । पृथिवीसिंहः धवलपुरं गत्वा रणवीरसिंहाय ऋणं प्रत्यर्पयति । अनन्तरदिने सः जीर्णः वृषभः मुक्तिं प्राप्नोति । सर्वे रणवीरसिंहस्य पितृभक्तिं प्रशंसन्ति । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Prithivi Singh was a virtuous, devout farmer. One month, his daughter fell ill. At that time, an old bull appeared in his dreams daily, saying: ‘Son, I am your father. In Dhavalapura, I was born as a bull in the house of the warrior Ranavira Singh. In my past life, I owed him seventy-five silver coins. If you repay him, I will be freed.’ Prithivi Singh went to Dhavalapura, repaid the debt, and the old bull attained liberation the next day. Everyone praised Ranavira Singh’s devotion to his father.
#738
Yesterday · 3 min
चत्वारः प्रश्नाः
मणिपुरनगरे मणिवल्लभः शासनं करोति स्म । सः धार्मिकः नीतिमान् बुद्धिमान् च । परन्तु महान् गर्विष्ठः अपि । कदाचित् महाराजं द्रष्टुम् आगतः कश्चन कविः वदति यत् पार्वतीपुरे ग्रामे सर्वे अतीव आरोग्यशालिनः बुद्धिमन्तश्च इति । कवेः वचनस्य परीक्षां कर्तुं राजा गच्छति । एक मेषपालः मिलति । तं चतुरः प्रश्नान् पृच्छति महाराजः । तस्य उत्तराणि श्रुत्वा महाराजः लज्जाम् अनुभूतवान् । तस्य गर्वः अपगतः । मदपेक्षया बुद्धिमन्तः अन्येऽपि सन्ति लोके इति सः अङ्गीकृतवान् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) In Manipur city, King Manivallabha ruled. He was religious, just, and wise, but very proud. One day a poet told him that in the village of Parvatipur all people were healthy and intelligent. To test this, the king went there and met a shepherd. The king asked him clever questions, and the shepherd’s answers humbled him. The king’s pride vanished, and he admitted that others too can be wiser than himself.
#737
Sunday · 2 min
अनिवारणीयं प्रारब्धम्
प्रारब्धम् ईश्वरेणापि निवारयितुं न शक्यते । आश्चर्यं ननु ? इयं कथा तस्याः उदाहरणम् अस्ति । कदाचित् शनिदेवः भगवतः शङ्करस्य समीपं गत्वा अवदत् 'श्वः ब्राह्मे मुहूर्ते अहं भवन्तं पीडयितुं ग्रहरूपेण आगमिष्यामि' इति । 'तथैव भवतु' इति अवदत् शिवः । शनिदेवस्य गमनान्तरं शिवः कञ्चन उपायं करोति । यद्यपि तेन उपायः कृतः तथापि शनिदेवस्य पीडातः विमुक्तिः न प्राप्ता । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Destiny cannot be prevented even by God. This story is an example. Once Shani Deva came to Lord Shiva and said: ‘Tomorrow at dawn I will come to afflict you in the form of a planet.’ Shiva replied, ‘So be it.’ After Shani left, Shiva tried certain means to avoid the affliction. Yet, despite his efforts, he could not escape Shani’s influence.
#736
Saturday · 3 min
आलस्यं हि....
सप्त भ्रातरः । सर्वेऽपि अलसाः । कदाचित् पायसं निर्मितवन्तः । अन्ते ज्ञातं यत् गृहे शर्करा नास्ति इति । इदानीं विपणिं गत्वा शर्करां कः अनयति इति विवादः । कश्चन एकम् उपायं असूचयत् ' सर्वे स्थालिकां पायसेन पूरयामः, मौनेन उपविशामः । अस्मासु यः आदौ वदिष्यति सः एव गत्वा शर्कराम् आनेष्यति'। घण्टां यावत् सर्वे मौनेन उपविष्टवन्तः । तावता शुनकाः आगत्य विद्यमानं पायसं सर्वम् खादितवन्तः । अन्ते पित्रा आगत्य एते तर्जिताः । तदारभ्यः सर्वे आलस्यं परित्यज्य परिश्रमेण कार्यं कृतवन्तः । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) The seven brothers were all lazy. One day they prepared sweet porridge, but discovered there was no sugar at home. They argued over who should go to the market. Finally, they decided: each would fill a bowl with porridge and sit silently; whoever spoke first must fetch the sugar. For hours they sat in silence. Meanwhile, dogs came and ate all the porridge. When their father arrived, he scolded them. From that day, the brothers abandoned laziness and worked diligently.
#735
Friday · 4 min
पीठं चलति
चाङ्गदेवः कश्चन योगी । अनेकाः सिद्धीः प्राप्तवान् आसीत् । जनाः तं बहुधा प्रशंसन्ति स्म । अतः तस्य मनसि अहङ्कारः उत्पन्नः । तस्मिन् एव काले सतः ज्ञानेश्वरस्य कीर्तिः सर्वत्र प्रसृता । भगवतः विठ्ठलस्य परमभक्तः । ज्ञानेश्वरे ईर्ष्याद्वेषादयः विकाराः न आसन् । ज्ञानेश्वरस्य कीर्तिं श्रुत्वा चाङ्गदेवः तेन मेलितुम् इष्टवान् । यदा मेलितुं गतवान्, ज्ञानेश्वरः तस्य अहङ्कारं दूरीकृतवान् । चाङ्गदेवः तस्य शिष्यः च अभवत् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Changadeva was a yogi who had attained many powers and was praised by people, which gave rise to pride in him. At that time, the fame of Jnaneshwar, a great devotee of Lord Vitthala, spread everywhere. Jnaneshwar had no envy or malice. Hearing of Jnaneshwar’s renown, Changadeva wished to meet him. When he did, Jnaneshwar removed his pride, and Changadeva became his disciple.
#734
Thursday · 2 min
उदारता
कदचित् मिथिलाधिपः कोशलराज्ये आक्रमणम् अकरोत् । युद्धे कोशलनृपः पराजितः जातः, पलायनम् च अकरोत् । तस्य ग्रहणार्थं सहस्रं सुवर्णमुद्राः दीयन्ते इति उद्घोषितवान् मिथिलाधिपः । कोशलनगरे सर्वे युवकाः युद्धेः स्वप्राणान् त्यक्तवन्तः आसन् । इदानीं केवलं महिलाः बालाः वृद्धाः च आसन् । प्राकृतिकप्रकोपकारणेन कृषिः अपि नष्टा । जनानां दुर्दशां ज्ञातवान् कोशलाधिपः तेषाम् आर्थिकसाहाय्यार्थं कोशलनगरं गत्वा जनैः सह मिथिलानृपस्य समीपं गत्वा स्वपरिचयं कृत्वा सहस्रं सुवर्णमुद्राः कोशलजनेभ्यः ददातु इति अवदत् । तस्य उदारतां दृष्ट्वा मिथिलाधिपः कोशलनृपाय तस्य राज्यं प्रत्यर्पितवान् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Once the king of Mithila invaded Kosala. The Kosala king was defeated and fled. The Mithila king announced a reward of a thousand gold coins for his capture. In Kosala city, all young men had already sacrificed their lives in war; only women, children, and the elderly remained. Agriculture too was ruined by natural calamity. Seeing the people’s misery, the Kosala king himself went to the city, revealed his identity before the Mithila king, and requested that the thousand gold coins be given to the people of Kosala. Moved by his generosity, the Mithila king restored his kingdom to him.
#733
Wednesday · 3 min
सर्वेषु अस्ति ईश्वरः
कदाचित् गुरुकुलस्थाः छात्राः भिक्षाटनार्थं यदा समीपस्थं नगरं गतवन्तः तदा कश्चन उन्मत्तः गजः दृष्टः तैः । सर्वे छात्राः जनाः च इतस्ततः धावितवन्तः । किन्तु तेषु एकः छात्रः ईश्वरः सर्वेषु प्राणिषु अस्ति इति यद् गुरुणा उक्तमासीत् तत् स्मृत्वा तत्रैव स्थितवान् । गजस्य हस्तिपकः 'मूढ !! अपसरतु अपसरतु' इति उक्ते अपि सः तत्रैव स्थितवान् आसीत् । गजः तं बालं स्वशुण्डया गृहीत्वा दूरे क्षिप्तवान् । यदा गुरुणा प्रवृत्तं सर्वं ज्ञातं तदा सः अवदत् 'गजे यथा तथा हस्तिपके अपि ईश्वरः अस्ति । कथं तस्य वचने विश्वासः न कृतः ?' इति । तदा शिष्येण स्वस्य मूर्खतायाः अवगमनम् अभवत् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) A group of gurukula students went to a nearby town for alms. They saw a mad elephant, and everyone fled. One student, recalling the teacher’s words that God is in all beings, stood still. Even when the mahout warned him to move, he did not. The elephant threw him aside. Later, the teacher explained: ‘God is in the mahout too—why did you not heed his words?’ The disciple then realized his folly.
#732
November 3 · 5 min
पाषाणस्य मूल्यम्
कस्मिंश्चित् गुरुकुले सर्वे शिष्याः ब्रह्मचर्यस्य पालनं कुर्वन्ति स्म । एकदा सुन्दरनामकः बालकः भिक्षाटनस्य अनन्तरं यदा गुरुकुलं प्रति प्रस्थितः तदा मार्गमध्ये एकं सुन्दरं नीलं च पाषाणम् अपश्यत् । द्रष्टुं कन्दुकमिव आसीत् । गुरुकुलम् आनयत्। ततः सर्वे शिष्याः पाषाणेन क्रीडन्ति स्म । कदाचित् गुरुः तस्य पाषाणस्य मूल्यं ज्ञात्वा आगच्छतु इति बहुवारं सुन्दरं प्रेषयति । ततः सुन्दरः ज्ञातवान् यत् सः पाषाणः बहु मूल्ययुक्तः इति । किन्तु अन्ते गुरुः उपदिशति 'एषः पाषाणः तु कोटिजनेषु कस्यचित् समिपे भवति । किन्तु जीवनरूपं रत्नं तु सर्वेषाम् अपि भवति । तद् अवगन्तुं अस्माभिः प्रयासः करणीयः' इति । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) In a certain gurukula, all the students observed celibacy. One day, a boy named Sundara, after returning from alms-seeking, saw a beautiful blue stone on the way. It looked like a ball, so he brought it to the gurukula. The students played with it. At times, the teacher sent Sundara repeatedly to find out the stone’s value. Eventually Sundara realized that the stone was very precious. But in the end, the teacher instructed: ‘This stone may be precious to some among millions, but the jewel of life is common to all. We must strive to understand that’.
#731
November 2 · 2 min
सः एव रक्षकः
शिवाजिः यद्यपि विनयशीलः, तथापि कदाचित् तस्य मनसि विचारः आगतः 'मया बहूनि प्रजाहितानि कार्याणि कृतानि । अतः प्रजाः सुखेन जीवन्ति । एवं च अहं प्रजापालने दक्षः अस्मि' इति । एवं चिन्तयतः तस्य मनसि अहङ्कारः उत्पन्नः । शिष्यस्य शिवाजेः अहङ्कारः कथमपि निवारणीयः इति चिन्तितवान् गुरुः समर्थरामदासः । कदाचित् गुरुः शिवाजिं दर्शयति यत् सर्वजीविनामपि पालनपोषणकर्ता भगवान् एव । मनुष्याः तु केवलं निमित्तभूताः एव इति । तदा शिवाजिः स्वस्य दोषम् अवगतवान् । तस्य अहङ्कारः अपगतः । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Though Shivaji was humble, one day he thought to himself: ‘I have done many works for the welfare of the people. Because of me, they live happily. Thus I am skilled in ruling and protecting them.’ From such thoughts arose pride in his mind. His guru, Samarth Ramdas, considered that Shivaji’s pride must somehow be removed. One day the guru showed him that the true protector and sustainer of all beings is God alone, and that humans are merely instruments. Then Shivaji realized his fault, and his pride vanished.
#730
November 1 · 2 min
पादुकमहिमा
कदाचित् बहिर्भागतः आगतः श्रीमन्नारायणः पादुके शयनेप्रकोष्ठे एव विसृज्य शेषशयने शयितवान् । यद्यपि पादुकयोः न कोऽपि दोषः, तथापि अशुचिपादुके दृष्ट्वा नारायणस्य किरीटः पादुके तर्जितवान् । शङ्खचक्रगदादयः अपि पादुके निन्दन्तः किरीटस्य समर्थनं कृतवन्तः । दुःखिते पादुके यदा नारायणस्य प्रार्थनां कृतवत्यौ तदा नारायणः किरीटम् उद्दिश्य 'त्रेतायुगे रामावतारकाले चतुर्दशवर्षाणि यावत् भवान् पादुकयोः उपरि एव तिष्ठतु । भरतशत्रुघ्नरूपाभ्यां शङ्खचक्राभ्यां अपि तदा चतुर्दशवर्षपर्यन्तं पादुकासेवनं करणीयम्' इति । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Once, Lord Narayana returned from outside and left his sandals in the sleeping chamber before lying down on the serpent-bed. Though the sandals had no fault, Narayana’s crown scolded them as impure. The conch, discus, mace, and others also criticized the sandals, supporting the crown. Saddened, the sandals prayed to Narayana. Then Narayana addressed the crown: ‘In the Treta Yuga, during my incarnation as Rama, for fourteen years you shall remain upon the sandals. Even the conch and discus, in the forms of Bharata and Shatrughna, must serve the sandals for those fourteen years.’
#729
October 31 · 4 min
अभिशप्ता चातकी
चातकी मयूरी च वर्षाराज्ञ्याः पुत्र्यौ । रूपवत्यै गुणवत्यै च मयूर्यै चातकी असूयति स्म । तस्याः अमङ्गलम् अपि चिन्तयति स्म । कदाचित् चातकी मयूर्याः अहितं करोति । तद् ज्ञातवत्या मात्रा वर्षाराज्ञ्या चातकी शप्ता जाता । अभिशप्ता चातकी सहसा स्वर्गात् धराम् आगतवती । अद्यापि सा तृषाम् अनुभवन्ती अस्ति । यद्यपि पृथिव्यां जलं भवति तथापि तत् कदापि न पिबति । वर्षाराज्ञ्याः कृपाजलम् एव अपेक्षते । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Chatakī and Mayūrī were daughters of the Rain Queen. Though Mayūrī was beautiful and virtuous, Chatakī grew envious of her and even wished her harm. One day Chatakī acted against Mayūrī. When her mother, the Rain Queen, came to know of this, she cursed Chatakī. At once, Chatakī fell from heaven to earth. Even today she suffers from thirst. Though water exists on earth, she never drinks it—she waits only for the merciful drops of rain from the Rain Queen.
#728
October 30 · 2 min
गुरवे नमः
पुरा शिवानन्दः इति कश्चन गुरुः आसीत् । यद्यपि सः विद्वान्, तथापि 'सर्वे शिष्याः मयि महत् गौरवं प्रदर्शयेयुः' इति इच्छा आसीत् तस्य । कदाचित् वृक्षम् आरूढवान् कश्चन शिष्यः गुरुं दृष्ट्वा अपि नमस्कारं न कृतवान्, पतनशङ्कया । गुरुः तं ताडयित्वा, अन्यान् शिष्यान् अपि आहूय 'इतः परं यदा मम शिरः दृश्यते तदा भवद्भिः मां नमस्कृत्य, अनन्तरम् एव अन्यद् कार्यं करणीयम्' इति अवदत् । तस्य अयम् आदेशः कथं फलं ददाति इत्येव अस्याः कथायाः कथावस्तु । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Long ago there was a teacher named Shivananda. Though learned, he desired that all his disciples should show him great respect. One day, a disciple who had climbed a tree, saw the teacher but did not bow to him for fear of falling. The teacher struck him and then summoned the other disciples, saying: ‘From now on, whenever my head is visible, you must first bow to me, and only afterwards attend to any other matter.’ The outcome of this command forms the theme of this story.
#727
October 29 · 2 min
सर्वदा वन्द्यः शिवः
कश्चन बालकः मात्रा सह प्रतिदिनं शिवालयं गच्छति स्म । कदाचित् सः बालकः एकाकी देवालयम् अगच्छत् । तत्र शिवलिङ्गस्य उपरि अक्षतान्नं खादन्तं मूषकम् अपश्यत् । सर्वशक्तः अपि शिवः कथं मूषकं न निवारयति इति खेदम् अनुभवन् सः बालकः गृहं गत्वा मातरम् अवदत् यत् अहम् इतः परं शिवालयं न गच्छामि इति । कारणे पृष्टे प्रवृत्तं सर्वम् अवदत् सः । तदा माता सान्त्वनवचनैः तम् उपदिशति । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) A young boy used to visit the Shiva temple daily with his mother. One day he went alone and saw a mouse eating rice grains placed on the Shiva-linga. Feeling upset, he wondered why almighty Shiva did not stop the mouse. Distressed, he went home and told his mother that he would no longer go to the temple. When asked the reason, he narrated everything. Then the mother consoled him with gentle words of guidance.
#726
October 28 · 3 min
अनुचिता स्पर्धा
परमात्मनः सृष्टौ जीविनां गुणाः स्वभावश्च भिन्नाः भवन्ति । परं तेन कारणेन जिविनां मध्ये कदाचित् अपि स्पर्धा न भवेत् । यतः सर्वेषामपि जीविनां सृष्टेः फलं जगत्कल्याणमेव । कथायाम् अस्याम् अपि काचित् अनुचिता स्पर्धा भवति । नारिकेलवृक्षस्य अपेक्षया अहम् अधमा अस्मि इति आत्महीनभावना कूष्माण्डलतायाम् उत्पद्यते । नारिकेलवृक्षस्य इव उन्नतजीवनं कामयमाना सा कूष्माण्डलता रात्रौ भक्त्या ईश्वरं प्रार्थयत । अग्रिमदिने सा लता देवालयस्य गोपुरं सम्पूर्णं व्याप्य स्थिता । सा सन्तुष्टा जाता । किन्तु तस्याः सन्तोषः दीर्घकालं भवति वा न वा इति सम्पूर्णां कथां श्रुत्वा जानन्तु । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) In creation, the Supreme Being has given different qualities and natures to living beings. Yet, because the purpose of all creation is the welfare of the world, there should never be rivalry among them. In this story, however, an improper rivalry arises. A pumpkin creeper feels inferior to the coconut tree and longs for a lofty life like it. With devotion, she prays to God at night. The next day, the creeper spreads across the temple tower and feels satisfied. But whether her satisfaction lasts long or not is revealed only by hearing the full tale.
#725
October 27 · 3 min
सेवायाः महत्त्वम्
कस्यचन नृपस्य पुत्रः प्रतिदिनं कस्यचित् साधोः समीपं गत्वा तस्य सेवां करोति स्म । साधोः सहवासतः राजकुमारस्य मनसि वैराग्यभावः अपि उपन्नः । परन्तु अग्रे केनचित् कारणेन राजकुमारस्य मनः चञ्चलम् अभवत् । साधोः सेवनेन किं फलम् ? इति चिन्तयितुम् आरब्धवान् । एकदा सः साधोः निमित्तं गङ्गानदीतः जलम् आनेतुं गतः । तत्र एका विलक्षणा घटना प्रवृत्ता । तेन राजकुमारस्य मनः परिवर्तनं जातम् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) A certain king’s son used to visit a sage daily and serve him. From the sage’s company, the prince developed a spirit of renunciation. But later, for some reason, his mind became restless, and he began to wonder what benefit there was in serving the sage. One day, when he went to the Ganga river to fetch water for the sage, a remarkable incident occurred there, which changed the prince’s mind.
#724
October 26 · 4 min
अन्धेनैव नीयमानः....
कस्यचन ग्रामीणस्य कुम्भकारस्य समीपे बहवः गर्दभाः आसन् । तेषु एकः अन्धः आसीत् । सः अन्धगर्दभः प्रतिदिनम् अन्यैः गर्दभैः सह चरणार्थं ग्रामात् अरण्यं गत्वा सुरक्षितरूपेण प्रत्यागच्छति स्म । कदाचित् सः अरण्ये मार्गभ्रष्टः जातः । रात्रिः जाता । कश्चन उलूकः तस्य गर्दभस्य गृहं प्रति गमनाय साहाय्यं कर्तुम् उद्युक्तः । अहो ! किं वक्तव्यम् ? उलूकस्तु अन्धकारे द्रष्टुम् अशक्तः । अतः अन्धेनैव नीयमानः अन्धः लक्ष्यं प्राप्नोति वा उत न ? (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Near a potter in a village there were many donkeys, among them one blind donkey. Every day he safely went with the other donkeys to the forest for grazing and returned with them. One day he lost his way in the forest, and night fell. An owl came forward to help him reach home. But alas! The owl cannot see in the dark. Thus, being led by the blind, could the blind donkey reach his destination or not?
#723
October 25 · 7 min
मौनम्
वयं सर्वे प्रसिद्धं संस्कृतमहाकविं भारविं जानीमः। तस्य प्रमुखं काव्यं ‘किरातार्जुनीयम्’ इति महाकाव्यम् अस्ति। बाल्यकालादेव महामेधावी सः । श्लोकादिरचना बाललीला इव तस्य । इयं कथा तस्य महतः प्रसिद्धस्य च कवेः भारवेः जीवनयात्रां वर्णयति। (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) We all know the famous Sanskrit poet Bhāravi. His chief work is the great epic Kirātārjunīya. From childhood he was extraordinarily gifted, composing verses as if it were child’s play. This story narrates the life journey of the great and renowned poet Bhāravi.
#722
October 24 · 5 min
आत्मगुणविकासनम्
कथायाम् अस्यां कदाचित् सर्वेऽपि प्राणिनः अन्ये जीविवेशेषाश्च सृष्टिकर्तुः ब्रह्मणः समीपं गत्वा परगुणानां प्रशंसां कुर्वन्तः स्वविषये अतृप्तिं च प्राकटयन् । गर्दभः शृगालः भवितुम् इच्छति, काकः कोकिलः भवितुम् इच्छति, कुक्कुरः मार्जालः भवितुम् इच्छति च । अन्येऽपि प्राणीनः स्वेच्छां प्राकटयन् । यद् इष्टं तद् सञ्जातमपि । किन्तु तस्य परिणामः कः अभवत् इत्येव अस्याः कथायाः कथावस्तु वर्तते । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) In this story, once all creatures and other living beings went to Brahma, the Creator, praising the qualities of others while expressing dissatisfaction with themselves. The donkey wished to become a jackal, the crow wished to become a cuckoo, and the dog wished to become a cat. Other creatures too expressed their desires. Whatever they wished for was granted. But the consequences of those wishes form the theme of this tale.
#721
October 23 · 4 min
बृहस्पतेः चातुर्यम्
महाराजः नरसिंहः विद्वान् रसिकश्च आसीत् । प्रतिदिनं तस्य आस्थानं प्रति बहवः याचकाः आगत्य स्वकौशलप्रदर्शनं कृत्वा महाराजात् पारितोषिकं प्राप्नुवन्ति स्म । कदाचित् कश्चित् याचकः राजसभाम् आगतः । सः न पण्डितः, न वा कलाकोविदः । धनार्थी आसीत् । सः ज्यौतिषकः इति उक्त्वा महाराजस्य पुरतः उपस्थितः अभवत् । यदा महाराजः नक्षत्राणां नामानि वदतु इति अवदत् तदा केवलं चत्वारि नामानि अवदत् याचकः, तदपि क्रमेण न। आस्थाने स्थितः चतुरः दीनवत्सलः च पण्डितः बृहस्पति: कमपि उपायं कृत्वा याचकाय पारितोषिकं दापितवान् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) King Narasimha was learned and fond of the arts. Every day, many petitioners came to his court, displayed their talents, and received rewards. One day, a petitioner arrived who was neither a scholar nor an artist—he was simply in need of money. Claiming to be an astrologer, he presented himself before the king. When asked to name the stars, he could mention only four, and not even in order. Then Brihaspati, the wise and compassionate scholar in the court, devised a way so that the petitioner too received a reward.
#720
October 22 · 4 min
किं न उदेति शृङ्गे?
परिश्रमशीलः कृषकः गणपतिः श्रद्धया कृषिं करोति स्म । तस्य गृहे वृषभाः, धेनवः, कुक्कुराः, पालितः मार्जारः च आसन् । तस्य पुत्रः जयन्तः कृषिविज्ञानविषये उच्चविद्याविभूषितः छात्रवृत्तिं सम्पाद्य अमेरिकादेशं गतवान् । संशोधनकार्यसमाप्तेः अनन्तरं सः मुम्बय्याम् उच्चपदस्थः प्रशासनिकः अधिकारी अभवत् । कदाचित् सः ग्रामम् आगत्य गोवत्सं दृष्ट्वा 'एतम् अहं मत्तं पुष्टं च करिष्यामि' इत्युक्त्वा नूतनप्रयोगान् करोति । किन्तु तत् सफलं न भवति । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Ganapati, a hardworking farmer, cultivated his land with devotion. His household had oxen, cows, dogs, and even a pet cat. His son Jayanta, highly educated in agricultural science, went to America on a scholarship. After completing his research, he became a senior administrative officer in Mumbai. Once, when he visited the village and saw a calf, he said, ‘I will make this strong and healthy,’ and tried new experiments. But those attempts did not succeed.

Showing 1–20 of 110 episodes