ScienceSocial Sciences

PrzySłowie

Polskie Radio S.A.

Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk #przyslowie

Play

Open in

74 episodes
daily
Avg 2 min
Polish

Episodes 74

Newest Oldest Longest

All20 Unplayed20 In progress0 Played0

Counted on this page — what you have heard stays on this device, so it is not something the list can be paged by.

Thursday · 2 min
Czy wyrazy "subiekt" i "obiekt" mają wspólne pochodzenie?
Oba wyrazy mają wspólne łacińskie korzenie, a ich źródłem jest czasownik "iacere", czyli rzucać. Po dodaniu do niego przedrostka "sub-", oznaczającego ‘pod’, powstał czasownik "subicere", czyli ‘podkładać, podporządkowywać’, a od niego "subiectum" - dosłownie ‘to, co zostało umieszczone pod czymś’. Z kolei po dodaniu przedrostka "ob-", oznaczającego ‘przed, naprzeciw’, powstał czasownik "obicere", czyli ‘stawiać przed, przeciwstawiać’, a od niego "obiectum" - ‘to, co zostało postawione przed kimś’. Co ciekawe, oba łacińskie rzeczowniki mają swoje polskie odpowiedniki, które dokładnie odwzorowują ich budowę. Są nimi "podmiot" i "przedmiot". W pierwszym przypadku łaciński przedrostek "sub-" zastąpiono polskim "pod-", a w drugim "ob-" - przedrostkiem "przed-". Z kolei człon "-miot" pochodzi od dawnego czasownika "mieść", który oznaczał między innymi ‘rzucać’...
Tuesday · 2 min
"Kolega", "kumpel" i "kamrat"
"Kolega" to zapożyczenie z łaciny, w której "collēga" oznacza towarzysza. A słowo to wzięło się od połączenia cząstki "con" oraz czasownika "legāre". "con" oznaczało razem, z. Zaś "legāre" to wybierać. Pierwotnie "collēga" oznaczał więc wspólnie wybranego do pracy, czyli mówiąc prościej: współpracownika. I takie znaczenie funkcjonuje wciąż na przykład w języku angielskim, w którym "colleague" oznacza właśnie współpracownika. "Kumpel" z kolei to zapożyczenie z języka niemieckiego, w którym słowo to funkcjonuje w znaczeniu towarzysz, zaufany znajomy czy kolega (z pracy). A jest prawdopodobnie zdrobnieniem od wyrazu Kumpe, czyli członek cechu, górnik, czeladnik. Początkowo wyraz ten był używany wyłącznie wśród górników, ale z czasem rozszerzył zakres użycia i przedostał się do języka potocznego. "kamrat" też pochodzi z niemieckiego, ale jego źródłem jest najprawdopodobniej włoskie słowo camerata, czyli towarzysz, kompan, współmieszkaniec...
Monday · 3 min
Skąd biorą się hejt i agresja?
Emocje są dla nas jak drogowskazy w utrzymywaniu relacji. Kiedy komunikacja przenosi się do internetu, wiele jej elementów ulega zatraceniu. Z drugiej strony internetowe środowisko i fizyczny brak osoby, z którą rozmawiamy sprzyja rozwojowi agresji i hejtu. Jak temu zapobiec? Pomoże empatia i jak największa liczba kontaktów twarzą w twarz.
November 5 · 3 min
Czy "kandydat" i "kandydoza" mają ze sobą coś wspólnego?
Oba te słowa mają związek z... kolorem białym. "Kandydat" pochodzi od łacińskiego "candidatus", który wziął się od formy "candidus", czyli lśniąco biały, jasny, promienny. Ten z kolei wywodzi się od czasownika "candere", który oznaczał jaśnieć, lśnić, błyszczeć. Słowo "candidatus" oznaczało więc pierwotnie ubrany na biało. W starożytnym Rzymie mężczyźni ubiegający się o urzędy publiczne nosili specjalnie wybielone togi, nazywane "toga candida", które pozwalały wyróżnić się spośród pozostałych obywateli. Z czasem nazwa charakterystycznego stroju zaczęła odnosić się również do osoby, która go nosiła. I tak właśnie powstał "kandydat". Od tego samego przymiotnika, czyli "candidus" pochodzi nazwa rodzaju grzybów "candida", czyli drożdżaków, które mogą wywoływać zakażenie nazywane "kandydozą". Nazwa grzybów wzięła się stąd, że te tworzą one charakterystyczne białe lub kremowe kolonie...
November 4 · 2 min
Dlaczego na osobę bezmyślną mówi się "cymbał"?
A jednego z możliwych wyjaśnień dostarcza Biblia. W Pierwszym liście do Koryntian święty Paweł pisze "Gdybym mówił językami ludzi i aniołów, a miłości bym nie miał, stałbym się jako miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący". Chodzi tu oczywiście o słowa, które choćby brzmiały najpiękniej, bez miłości pozostają puste. Z czasem cymbał brzmiący stał się więc symbolem mówienia pozbawionego głębszej treści. I właśnie to skojarzenie mogło sprzyjać powstaniu pogardliwego znaczenia wyrazu "cymbał" jako człowieka pustego, który nie ma nic treściwego, mądrego do powiedzenia. Jest jednak jeszcze inne wyjaśnienie. Samuel Bogumił Linde w swoim słowniku pisze, że cymbał to "głupiec, który nie wie, co powiedzieć, jak cymbały nie dają dźwięku, aż uderzone"... A więc człowieka niemądrego porównywano do instrumentu, który sam z siebie nie wyda żadnego dźwięku. Potrzebuje uderzenia, żeby się odezwać. Podobnie głupiec - zgodnie z tym wyobrażeniem - nie potrafi samodzielnie pomyśleć czy zareagować.
November 3 · 3 min
Co wspólnego mają ze sobą: "szkoła" i "czas wolny"?
Rzeczownik "szkoła" pochodzi od łacińskiego "schola", które oznaczało między innymi naukę, wykład, lekcję, a także miejsce nauczania. Łacina zapożyczyła ten wyraz z języka greckiego, w którym "scholḗ" oznaczało pierwotnie czas wolny, odpoczynek. W starożytnej Grecji czas wolny nie musiał oznaczać bezczynności. Można go było przeznaczyć na zajęcia intelektualne, rozmowy, rozważania filozoficzne czy zdobywanie wiedzy. Dlatego z czasem greckie "scholḗ" zaczęło oznaczać nie tylko czas wolny, lecz także prowadzone w tym czasie dyskusje i wykłady. Następnie znaczenie rozszerzyło się na grono osób uczestniczących w takich spotkaniach, aż wreszcie zaczęło odnosić się również do samego miejsca nauczania...
November 2 · 2 min
Skąd się wzięło powiedzenie "napytać sobie biedy"?
"Napytać sobie biedy", czyli ściągnąć na siebie kłopoty lub nieszczęście, najczęściej przez własną nieostrożność czy nierozważne postępowanie. W tym wyrażeniu czasownik "napytać" nie ma jednak związku z zadawaniem pytań. Słowo to jest zapożyczeniem z języków wschodniosłowiańskich, a najprawdopodobniej z języka ukraińskiego, w którym "napyt’tysja" oznaczało najeść się, a w znaczeniu przenośnym - doznać czegoś. W polszczyźnie "napytać" zaczęło oznaczać nie tyle doznawanie czegoś złego, ale sprowadzanie na siebie lub na kogoś czegoś złego, niekorzystnego. Co ciekawe, dawniej można było napytać sobie nie tylko biedy, lecz także kłopotów, choroby, a nawet gniewu...
October 29 · 2 min
"Łajdak", "łotr" i "łobuz"
Wyraz "łajdak" zapożyczyliśmy z języka czeskiego, w którym "lajdák" oznaczał wałkonia, próżniaka, nieroba. Słowo to pochodzi od czasownika "lajdat se", czyli wałęsać się, obijać się. Według etymologów czeska forma powstała z wcześniejszego "landat", a ten wziął się od niemieckiego "Landstreicher", czyli włóczęga. Pierwotnie "łajdak" był więc człowiekiem, który bez celu się wałęsał i unikał pracy, czyli postępował w sposób sprzeczny z przyjętymi zasadami. I stąd właśnie dzisiejsze znaczenie. "Łotr" z kolei trafił do polszczyzny wprost z języka średnio-wysoko-niemieckiego, w którym lot(t)er oznaczał między innymi nicponia, człowieka niecnego, a wcześniej - coś marnego, bezwartościowego, a także luźnego i wiotkiego, co z czasem zaczęto odnosić również do ludzi, którzy nie trzymają się zasad. "Łobuz" jest rdzennie słowiański. Pochodzi od prasłowiańskich form lobuzъ lub lobozъ - chwasty, zielsko. Określenie to z czasem odnosić do ludzi, których zachowanie oceniano negatywnie...
October 28 · 2 min
Skąd się wzięło słowo "konkretny"?
Zarówno polskie "konkretny" jak i angielskie "concrete" wywodzą się z łacińskiego "concrētus", czyli zgęstniały, zakrzepły, stwardniały. Forma ta pochodzi od czasownika "concrēscere", który oznaczał zrastać się, rosnąć razem, gęstnieć, a ten pochodzi od praindoeuropejskiego pierwiastka ker-, czyli rosnąć. Z czasem coś konkretnego, czyli zgęstniałego, zaczęło oznaczać coś rzeczywistego, uchwytnego, wyraźnie określonego, a więc przeciwstawnego abstrakcji. Język angielski zachował również to bardziej materialne znaczenie. Stąd "concrete", czyli beton - materiał, który powstaje przez połączenie kilku składników w jedną, twardą całość.
October 27 · 3 min
Historia nazwy ulicy Myśliwieckiej
To już 357. odcinek naszego cyklu, a to liczba wyjątkowa, bo przecież siedziba Trójki mieści się przy Myśliwieckiej 3/5/7. Jakie jest pochodzenie nazwy tej ulicy? W XVIII wieku droga biegnąca w tej okolicy nosiła nazwę "Zdrowa", a później "Zdrowia". Określenia te wiązano z ogrodami, które rozciągały się w tej części Warszawy. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku pojawiła się nazwa, którą znamy dzisiaj. Można by pomyśleć, że nazwa "Myśliwiecka" pochodzi od rzeczownika "myśliwy", zwłaszcza że ulica znajduje się w sąsiedztwie Łazienek Królewskich, których tereny wykorzystywano dawniej do polowań. Jednak nie ma ona bezpośredniego związku z myślistwem. "Myśliwiecka" to dawniej "Myślewicka". A nazwa ta pochodzi od Pałacu Myślewickiego, wzniesionego w XVIII wieku na polecenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pałac swoją nazwę zawdzięcza z kolei dawnej wsi Myślewice, która znajdowała się w tej okolicy...
October 26 · 2 min
Wszystko o słowie "studnia"
Słowo "studnia" pochodzi od prasłowiańskiego rzeczownika studъ, czyli zimno, chłód, do którego dodano przyrostek -ьńa. W ten sam sposób od słowa "chłód" utworzono wyraz "chłodnia". "Studnia" to pierwotnie zimne, chłodne miejsce, a następnie zimne źródło; miejsce, skąd wydobywa się woda. Od tej samej prasłowiańskiej formy wziął się czasownik "studzić", a także "wstydzić się". Dawniej "wstydzić się" oznaczało odczuwać chłód, zimno, a następnie to pierwotne znaczenie związane z odczuciem zimna i chłodu przeniesiono na odczuwanie nieprzyjemnego wrażenia wstydu. Studnia pozostawiła też ślad w polskiej frazeologii. Mówimy na przykład o "studni bez dna", gdy coś pochłania pieniądze albo wysiłek, nie przynosząc spodziewanych rezultatów. A gdy kogoś nie spotkało nic dobrego, mimo że w danej sytuacji spodziewał się czegoś przyjemnego, stwierdzamy, że "użył jak pies w studni"...
October 22 · 2 min
Skąd się wzięły słowa "chandra" i "melancholia"?
"Chandra" to stan psychiczny cechujący się brakiem chęci do działania i obojętnością, wywołany brzydką pogodą, zmęczeniem lub stresem. A wyraz ten jest zapożyczeniem z języków wschodniosłowiańskich (ukraińskiego lub rosyjskiego) i najprawdopodobniej wywodzi się ostatecznie z greckiego "hipochondria". Starożytni Grecy wierzyli, że źródłem melancholii mogą być zaburzenia funkcjonowania narządów wewnętrznych, zwłaszcza tych znajdujących się w okolicach podżebrza. Widać to w budowie wyrazu "hipochondria". Greckie hypó znaczyło pod, a chóndros - chrząstka. Z takim myśleniem związane jest także słowo "melancholia". Pochodzi ono od greckich słów mélas, czyli czarny oraz cholḗ, czyli żółć. Melancholia oznaczała więc dosłownie czarną żółć... W starożytnej medycynie panowało przekonanie, że w ludzkim organizmie znajdują się cztery podstawowe płyny, nazywane humorami: krew, śluz, żółta żółć i czarna żółć. Od ich proporcji miały zależeć zarówno zdrowie człowieka, jak i jego usposobienie...
October 21 · 2 min
Dawne słowa w języku... młodzieży
"6 7", "brainrot", "bro", "GOAT", "lowkey", "skibidi" czy "slay" - dla niektórych to zupełnie zwyczajne słowa, dla innych - zbiór niezrozumiałych wyrazów. Wszystkie należą do języka współczesnej młodzieży, który za sprawą plebiscytu na Młodzieżowe Słowo Roku znowu cieszy się wyjątkowym zainteresowaniem. My jednak zaglądamy dziś w przeszłość, ponieważ każde wcześniejsze młode pokolenie również miało swój język. W wydanym w 1939 roku opracowaniu Ignacego Schreibera "O gwarze uczniowskiej" znajdziemy choćby "lajerkastę" - czyli samochód, "sikorę" lub "cebulę" - zegarek, czy "grabie", którymi nazywano grzebień. Deszcz był "pompą", a słońce "klarą". Kogoś niezbyt lubianego można było nazwać "żłobem automatycznym". Wywiadówka z kolei bywała określana mianem "święta kija", a to dlatego, że po powrocie rodziców ze szkoły spodziewano się lania. Gdy natomiast coś się ówczesnej młodzieży podobało, padały słowa: "klawo", "morowo" albo po prostu "klasa"...
October 20 · 2 min
Dlaczego mówimy "ludzie" a nie "człowieki"?
Zjawisko to nazywane jest w językoznawstwie supletywizmem. Formy supletywne to takie, które są do siebie niepodobne pod względem gramatycznym, nie mają wspólnego pochodzenia, ale należą do tego samego wzorca odmiany. Ale jak to się stało w przypadku słów "człowiek" i "ludzie"? Dawniej wyraz "człowiek" miał liczbę mnogą. W słownikach zbierających staropolszczyznę znajdziemy formy i liczby podwójnej, np. "dwa człowieki". Jednocześnie mieliśmy w języku słowo "ludzie", które powstało od wyrazu "lud" i które od początku oznaczało zbiorowość, choć prawdopodobnie pierwotnie występowało w liczbie pojedynczej jako "to ludzie" - tak jak "to pierze". Bardzo szybko jednak zachowało się wyłącznie jako forma liczby mnogiej, czyli "ci ludzie". Zwykle nie ma w języku potrzeby zachowywania dwóch wyrazów nazywających to samo, dlatego słowo "ludzie" wyparło i zastąpiło liczbę mnogą słowa "człowiek". Już w XVII wieku formy "człowieki" czy "człowiekowie" były bardzo rzadkie...
October 19 · 2 min
Powiedzenie "jak krew z nosa"
Krew może lecieć nam z nosa na różne sposoby - także dość intensywnie. Wyrażenie "idzie jak krew z nosa" nawiązuje jednak nie do obfitego krwotoku, ale do powolnego sączenia się krwi z nosa - kropla po kropli. Takie krwawienie może być skąpe, nieregularne, chwilami ustawać, a potem znów się pojawiać. I właśnie ten obraz mógł stać się metaforą pracy, która posuwa się naprzód z wielkim trudem. A skąd się wzięło słowo... "krewki"?
October 15 · 2 min
"Koćpiergała" - skąd się wzięło to tajemnicze słowo?
Słowa "koćpiergała" nie można znaleźć ani w słowniku języka polskiego Lindego, ani też... w innych źródłach. Być może państwo natrafią gdzieś na ten wyraz - czy to w mowie, czy to w piśmie. Będę wdzięczny za pomoc... Znalazłem za to inne, podobne słowo, które może pomóc w śledztwie dotyczącym "koćpiergały" - "koczpergał", który oznaczał sztylet lub szpadę, następnie połajankę, a w końcu pogardliwie nazywano tak osobę gadatliwą, głośną i często napastliwą. Wyraz "koczpergał" ma prawdopodobnie pochodzenie węgierskie, w którym dawne "koszperd" oznaczało sztylet. Nasi przodkowie skojarzyli prawdopodobnie działanie sztyletu z napastliwością słowną i stąd właśnie znaczenie dotyczące osoby.
October 14 · 2 min
Historia słowa "nauczyciel"
Dziś Dzień Edukacji Narodowej nazywany również Dniem Nauczyciela i właśnie o słowie "nauczyciel" dziś porozmawiamy. Wyrazy "nauczyciel" i "nauczycielka" pochodzą od czasownika "nauczać", a ten od "uczyć", które dawniej oznaczało sprawiać, że ktoś nabiera przyzwyczajeń, nawyków, umiejętności. Nasi przodkowie posługiwali się wieloma innymi nazwami na określenie osoby, która uczy. Z wyrazem "nauczyciel" konkurowało słowo "uczyciel", które funkcjonowało jeszcze w XVIII wieku. Mówiono i pisano jeszcze o "poduczycielu" i "podnauczycielu", którzy to tylko poduczali swoich podopiecznych. Ciekawy jest XV-wieczny "przykaziciel" lub "przykażyciel", który oznaczał tego, który przewodzi i naucza, mistrza, nauczyciela. Najczęściej jednak mówiono tak o Jezusie. W dawnej polszczyźnie mieliśmy jeszcze "kształtownika", "dydaskolusa", "preceptora" czy "szkolnika". Późniejszym słowem, którego czasem potocznie i żartobliwie używamy i dziś, jest "belfer". A zapożyczliśmy go z jidysz...
October 13 · 2 min
Która forma jest poprawna: "będę pił" czy "będę pić" wodę?
Na szczęście nie musimy wybierać między tymi dwiema możliwościami. Obie są poprawne, choć różnią się budową, historią, a także informacjami, które przekazują o osobie mówiącej. Kiedy ktoś mówi "będę pił wodę", to poza treścią dotyczącą swoich zamiarów, podaje też informację o płci - od razu wiemy, że to mężczyzna. Inaczej jest w przypadku formy "będę pić" czy "będzie pić", w których takiej informacji nie znajdziemy. Konstrukcje z bezokolicznikiem są dobrym rozwiązaniem w komunikacji niewykluczającej, w której często nie chcemy zaznaczać płci osób, o których mowa. Co ciekawe, z badań wynika, że kobiety częściej niż mężczyźni wybierają bezokolicznik, gdy opowiadają o swoich przyszłych działaniach. Jedno z możliwych wyjaśnień wiąże się z językową oszczędnością czy też tzw. ekonomizacją wysiłku. Forma rodzaju żeńskiego "będę piła" ma 4 sylaby, a więc jest o jedną sylabę dłuższa od konstrukcji z bezokolicznikiem "będę pić", która ma tych sylab 3, a to oznacza, że wymaga więcej wysiłku...
October 12 · 2 min
Dlaczego na kontrolera biletów w tramwajach czy autobusach mówimy "kanar"?
Potoczne określenie kontrolera biletów jako "kanara" ma związek z kanarkiem, a konkretnie z kolorem piór tego ptaszka. Już na początku XX wieku nazwą "kanar" określano żartobliwie ludzi noszących żółte elementy stroju. Dodatkowo w "Słowniku gwary warszawskiej XIX wieku", a także "Słowniku ilustrowanym języka polskiego" z 1916 roku „kanarem” nazywany jest między innymi dawny warszawski omnibus pomalowany na żółto. W pierwszych dekadach XX wieku "kanarkiem" lub "kanarem" nazywano żandarma, a miało to związek z żółtymi elementami umundurowania żandarmerii. Podobne skojarzenie dotyczyło kontrolerów. Źródła podają, że przedwojenni warszawscy kontrolerzy nosili czapki z żółtym lub kanarkowym otokiem i stąd najpierw zwano ich "kanarkami", a następnie "kanarami"...
October 8 · 2 min
Dlaczego mówimy, że coś jest "psu na budę"?
Mówimy coś jest "psu na budę", kiedy myślimy o czymś, co uznajemy za nieprzydatne i bezwartościowe. Chodzi o rzeczy, które można wykorzystać do… postawienia budy. A to wszystko dlatego, że psie budy powstawały z kiepskiej jakości materiałów, np. resztek pozostałych z wykonywania innych prac w gospodarstwie. Z czasem stały się więc symbolem czegoś bardzo nędznego i niepotrzebnego...

Showing 1–20 of 74 episodes