ScienceSocial Sciences

PrzySłowie

Polskie Radio S.A.

Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk #przyslowie

Play

Open in

47 episodes
Avg 2 min
Polish

Episodes 47

Newest Oldest Longest

All20 Unplayed20 In progress0 Played0

Counted on this page — what you have heard stays on this device, so it is not something the list can be paged by.

Thursday · 2 min
Dlaczego stosujemy "my zjednujące"
Stosowanie form pierwszej osoby liczby mnogiej, czyli "my", zwykle ma funkcję perswazyjną i służy budowaniu więzi - ma stworzyć poczucie wspólnoty między nadawcą a odbiorcą. Używając tak zwanego "my zjednującego" albo komunikujemy bliskość, współodpowiedzialność i solidarność, albo staramy się je wytworzyć za pomocą samego języka. Ma to sprawić, że druga strona chętniej stosuje się do zaleceń czy instrukcji... Oczywiście "my zjednujące" może także służyć manipulacji, gdy nadawca sztucznie przypisuje odbiorcy wspólne przekonania, mówiąc na przykład: "Przecież wszyscy wiemy, że to najlepsze rozwiązanie". W tym przypadku "my" sugeruje, że rozsądny członek grupy powinien się z tym zgodzić... W przypadku zdań "bierzemy naszą mąkę" czy "weźmy nasze kredki" wspólnotowość jest wzmacniana przez zaimek "nasz". I jeśli występuje on co jakiś czas, to oczywiście spełnia swoją funkcję. Jeśli jest nadużywany - staje się manierą, zaczyna drażnić i przynosi odwrotny skutek.
Wednesday · 2 min
Pisownia, wymowa i odmiana słów typu "pesymizm" czy "romantyzm"
Najczęściej mówimy o "romantyźmie" lub o "pesymiźmie". Nie oznacza to jednak, że wymowa "romantyzmie" lub "pesymizmie" jest błędna. Jest mniej naturalna dla naszego aparatu artykulacyjnego, a przez to może wydawać się sztywna i zwracać uwagę innych osób, co nie pozostaje bez konsekwencji dla naszej komunikacji. Co ważne, poprawny zapis takich słów to wyłącznie ten z twardym "z" czyli "romantyzmie" i "pesymizmie" - wariantywna jest jedynie wymowa. A skąd w niej to miękkie "ź"? Dzieje się tak dlatego, że końcówka miejscownika, czyli -e, zmiękcza poprzedzające ją [m] do [m’]. Nie mówimy przecież o "romantyźme", ale "romantyźmie" - to naturalny proces w... polszczyźnie.
Tuesday · 2 min
Skąd wulgaryzmy w ustach... Izabeli Łęckiej?
Nowy serial "Lalka" wzbudza wiele emocji... także językowych. Z ust Izabeli Łęckiej pada obraźliwe "ty, **ujcu borsuczy" (pierwsza głoska h pominięta ze względów obycazjowych). Skąd się wzięło to określenie? W słowniku warszawskim z początku XX wieku słowo "chyujec" oznacza chudego wieprza przeznaczonego do opasu. Słowa związane ze świniami od wieków służą do obrażania siebie nawzajem. Co ciekawe, od wyrazu "**ujec" pochodzi prawdopodobnie współcześnie używany wulgaryzm "**uj". Jest jeszcze teoria mówiąca o pochodzeniu od prasłowiańskiego chvoja w znaczeniu igliwie; drzewo iglaste lub gałąź takiego drzewa. Następnie oznaczało ono kołek, aż w końcu poprzez skojarzenie kształtów zaczęto tak mówić o męskim członku... Określenie "borsuczy" ma związek z nieatrakcyjnym wyglądem. W XIX wieku "borsukiem" nazywano człowieka nieatrakcyjnego i mówiono nawet " głupi jak borsuk"...
September 21 · 2 min
"Strzyc uszami i strzyc włosy" - czy chodzi o to samo "strzyżenie"?
"Strzyżenie włosów" i "strzyżenie uszami", czyli nasłuchiwanie, mają wiele wspólnego. Sam czasownik "strzyc" pochodzi od praindoeuropejskiego streig - w znaczeniu uderzać, obrabiać za pomocą ostrego narzędzia. W przypadku "strzyżenia włosów" sprawa jest jasna - za pomocą nożyczek, a w czasach naszych dalekich przodków innego ostrego narzędzia, obcina się kosmyki włosów, czyli w jakiś sposób się je obrabia. W przypadku "strzyżenia uszami" ważny jest sam ruch. Ruch cięcia czy uderzania ostrym narzędziem jest zwykle szybki, krótki. Dlatego właśnie "strzyc uszami" w podstawowym znaczeniu to poruszać szybko i delikatnie uszami - tak jak robią to przede wszystkim zwierzęta, na przykład koty. A robią tak najczęściej, by nasłuchiwać, czy wokół nie czai się jakieś zagrożenie. Takie zachowanie zostało potem przeniesione na człowieka i dlatego dziś "strzyc uszami" to metafora, która oznacza nasłuchiwać, choć są i takie osoby, które strzygą uszami zupełnie niemetaforycznie...
September 17 · 2 min
Dlaczego na geja mówi się obraźliwie "pedał"?
Wyraz "pedał" pochodzi najpewniej z języka francuskiego, w którym "pedale" to pogardliwe określenie na homoseksualnego mężczyznę. W językoznawstwie francuskim funkcjonują dwie teorie na temat etymologii tego słowa. Niektóre źródła podają, że francuskie słowo wzięło się od wyrażenia les pédales qui craquent, czyli dosłownie "pękające pedały", którego używano w stosunku do cyklistów, których trenerem był Paul Ruinart - homoseksualista, rzekomo otaczający się młodymi kolarzami i wchodzący z nimi w kontakty seksualne. Drugie wyjaśnienie sięga do dwóch pierwszych sylab słowa "pédéraste", czyli polskiego "pederasty", który to wyraz określał mężczyznę, który odczuwa pociąg do młodych chłopców. Zarówno "pedał", jak i "pederasta" to słowa obraźliwe. Neutralnie mówimy o homoseksualnych mężczyznach czy gejach. Powszechnie uważa się, że słowo "gej" pochodzi od angielskiego określenia "gay" w znaczeniu wesoły, radosny ale może też oznaczać lubieżny, rozwiązły...
September 16 · 2 min
Co oznacza i skąd się wzięło słowo "zakapior"?
"Zakapior" to w polszczyźnie ogólnej oczywiście osoba skłonna do zaczepek; awanturnik, zawadiaka, ale już mniej oczywiste jest pochodzenie tego słowa. Niektóre źródła podają, że wyraz ten ma związek z dawnym określeniem "kapa", czyli męskie okrycie wierzchnie, rodzaj płaszcza lub peleryny albo staropolskim "kapica" jako odzienie wierzchnie mnichów, habit albo kaptur. Zakapior więc to pierwotnie człowiek odziany w kapę, ktoś zakapturzony. Nasze skojarzenia z takimi postaciami doprowadziły do tego, że współcześnie jest to określenie negatywne, ale stało się tak w polszczyźnie ogólnej. Co ciekawe, bieszczadzki zakapior to ten, który porzucił świat i wiedzie proste życie w trudnych warunkach, a często także niesie pomoc potrzebującym...
September 15 · 2 min
Skąd się wzięło powiedzenie "za wysokie progi”?
W chatach, w których mieszkali chłopi, progi zazwyczaj były wyższe niż w dworach. A to dlatego, że do ochrony przed przeciągami czy zalaniem wodą, do czego służył właśnie próg, bogatsi wykorzystywali sień, przedsionek czy lepsze drzwi i dokładniejszą stolarkę. Dlatego powiedzenie "za wysokie progi" lub "za wysokie progi na twoje nogi" należy traktować metaforycznie. Próg od dawna stanowi symbol granicy pomiędzy światami - pierwotnie światem zewnętrznym a domem, a wtórnie między światem biedoty i ludzi zamożnych. Wysokość ma tutaj związek z poczuciem lepszości. Stąd też najprawdopodobniej wzięło się to wyrażenie...
September 14 · 2 min
Skąd się wzięła nazwa "Bieszczady"?
Według legendy nazwa "Bieszczady" to miejsce występowania i ścierania się diabłów, czyli biesów oraz czadów, znaczy dobrych duchów, aniołów. Ta równowaga miała zapewniać spokój, co umożliwiło ludziom zasiedlanie tego kawałka ziemi. I choć to bardzo ciekawa, szczególnie kulturowo, etymologia, to z językoznawczego punktu widzenia nieprawdziwa. Nazwa "Bieszczady" pochodzi prawdopodobnie od średnio-dolno-niemieckiego beschet czy skandynawskiego besked w znaczeniu rozdział, rozdzielenie, rozłączenie. Od tego samego przodka pochodzą również "Beskidy". Przejdźmy do odmiany. Dziś możemy pozdrawiać zarówno "z Bieszczad", jak i "z Bieszczadów" - obie formy są poprawne. Dawniej jednak zalecenia językoznawców mieszały się ze sobą. A było tak prawdopodobnie dlatego, że jedni za podstawową formę uznawali "te Bieszczady" (wyłącznie w liczbie mnogiej) i stąd tylko "tych Bieszczad" (tak jak Karpaty - Karpat czy Pieniny - Pienin).
September 10 · 2 min
Czy określenie "opowiadać banialuki" ma coś wspólnego z miastem Banja Luka?
Wyraz "banialuka" rzeczywiście na wiele wspólnego z nazwą miasta Banja Luka. A pochodzi od imienia bohaterki utworu Hieronima Morsztyna "Historyja ucieszna o zacnej królewnie Banialuce ze wschodniej krainy". W związku z tym, że dzieło to zawiera dużo elementów baśniowych i fantastycznych, wyraz banialuka zaczął oznaczać niewiarygodne historie, a następnie głupstwa. Samo imię królewny pochodzi właśnie od nazwy Banja Luka, czyli miasta położonego w zachodniej części Bośni i Hercegowiny... A czym się różnią "banialuki" od "dyrdymałów"?
September 9 · 2 min
"Figa z makiem z pasternakiem"...
Frazeologizm "figa z makiem" może być używane zarówno w znaczeniu nic; zupełnie nic, jak i w funkcji wyrażenia sprzeciwu. "Figa" pochodzi tu prawdopodobnie od dawnego sformułowania "figi podawać", czyli wyśmiewać, szydzić z kogoś, pokazując odpowiedni gest - figę właśnie. A chodzi o umieszczenie kciuka między palcem wskazującym a środkowym, który to gest symbolizuje tu żeńskie genitalia i który podobno znany był już starożytnym Rzymianom. Sam gest i jego nazwa przywędrowały do nas najprawdopodobniej z Włoch za pośrednictwem Niemiec. W dawnej włoszczyźnie funkcjonował zwrot "far la fica", który oznaczał "pokazywać figę", a samo słowo "fica" utrzymało się do dziś jako wulgarne określenie na kobiece narządy rozrodcze. Do figi - już w polszczyźnie - dodano mak. Zapewne jako symbol czegoś drobnego, niewielkiego, czyli mało istotnego, co miało wzmocnić znaczenie związane z otrzymywaniem niczego. Pasternak z kolei pojawił się prawdopodobnie ze względu na rym...
September 8 · 2 min
Czy "gród" ma coś wspólnego z "ogrodem"?
Słowa "ogród" i "gród" mają wspólnego przodka. Dawniej istniało słowo "gord", które oznaczało miejsce odgrodzone. I stąd słowo "gród", bo przecież "gród" to osada obronna położona w trudno dostępnym miejscu’, która jest miejscem odgrodzonym - najczęściej wałami i fosą. Z kolei, gdy spojrzymy na słowo "ogród", to znajdziemy duże podobieństwo do wyrazu "gród". Dzisiejszy ogród kojarzy nam się głównie z kwiatami, ale nasi przodkowie rozumieli to słowo szerzej i ogrodem nazywali odgrodzony kawał ziemi, na którym siano zboże, sadzono jarzyny, zioła i drzewa owocowe. Choć przecież dzisiejsze ogrody także otaczamy, odgradzamy płotkami...
September 7 · 2 min
Inne znaczenie słowa "kuguar"
"Kuguar" lub "kuguarzyca" to kobieta w średnim wieku, która jest pewna siebie, atrakcyjna i – co ważne – uwodzi mężczyzn młodszych od siebie. Zazwyczaj jest to słowo wartościujące pozytywnie. Wyraz "kuguar" w znaczeniu dotyczącym kobiet pochodzi z języka angielskiego, w którym skojarzono cechy takiej osoby z cechami drapieżnego zwierzęcia, które poluje, by zaspokoić swój apetyt. Bo przecież kuguar to puma, czyli drapieżne zwierzę z rodziny kotowatych. Motywacją tego skojarzenia są już wcześniejsze porównania kobiet do kotów: mamy w języku takie określenia jak "kocica", czyli kobieta, która seksownie wygląda lub zachowuje się wyzywająco, ale też "kicia" czy "kotka" - oba o znaczeniu podobnym do "kocicy"...
September 3 · 3 min
Skąd pochodzi wyraz "kondolencje"?
Słowo "kondolencje" pochodzi z łaciny, w której condolēre oznacza cierpieć razem. I właśnie taką funkcję mają pełnić wypowiadane przez nas słowa - dawać sygnał, że osoba w żałobie nie pozostaje sama. Forma kondolencji zależy oczywiście od okoliczności, a przede wszystkim od stopnia zażyłości z osobą, która cierpi. Jeśli jesteśmy w bliskiej relacji z taką osobą, dobór słów często przychodzi nam nieco łatwiej, a naszą obecność i wsparcie możemy też wyrażać niewerbalnie, np. przytuleniem. Czasami jednak składamy kondolencje osobie, której dobrze nie znamy. Wtedy najlepiej kierować się podstawowymi zasadami savoir-vivre’u. Wyrazy współczucia powinniśmy przekazać osobiście, choć jeśli nie mamy takiej możliwości, odpowiednia będzie krótka rozmowa przez telefon. Nie należy robić tego SMS-em, za pomocą komunikatorów internetowych czy postów w mediach społecznościowych...
September 2 · 2 min
Dlaczego czasem myślimy o "niebieskich migdałach"?
Frazeologizm "myśleć o niebieskich migdałach" oznacza oczywiście myśleć o rzeczach nierealnych lub mało ważnych. Słowo "migdał" pojawiło się w polszczyźnie mniej więcej w drugiej połowie XV wieku i szybko zaczęło oznaczać rarytas, smakołyk, specjał, a to dlatego, że dawniej migdały były drogie i trudne do zdobycia. Z tego właśnie względu rzeczownik "migdał" zaczął być używany jako metafora czegoś pięknego, specjalnego czy wyjątkowego. Z kolei określenie "niebieskie" we frazeologizmie "niebieskie migdały" nie dotyczy koloru. To synonim słowa "niebiański", czyli związany z niebem. Znamy to określenie z połączenia "królestwo niebieskie", czyli miejsce panowania i obecności Boga. I stąd właśnie "niebieskie" czy też "niebiańskie" migdały, które są nam niedostępne, są czymś spoza naszego ziemskiego świata; czymś, o czym można tylko marzyć...
September 1 · 2 min
Skąd się wzięło słowo "garnitur"?
Wyraz "garnitur" przeszedł do polszczyzny z języka francuskiego najprawdopodobniej za pośrednictwem niemieckiego. Francuskie garniture oznacza zdobienie, wyposażenie, zestaw... i dlatego pierwotnie wyraz ten funkcjonował w polszczyźnie jako zespół przedmiotów służących do jednego celu, stanowiących pewną całość, komplet. Stąd "garnitur mebli do dwóch pokoi” czy "garnitur filiżanek do herbaty" a także "garnitur zębów", czyli komplet zębów. Co ciekawe, "garnitur" oznaczał także coś, co dziś nazywamy "garnirunkiem", czyli przybranie potrawy, gdyż francuskie "garniture" oznacza też zdobienie. Zestawem, który zdobi człowieka, był garnitur w dzisiejszym rozumieniu, czyli ubiór męski składający się ze spodni i marynarki, czasem też kamizelki, uszytych z tego samego materiału. Przez wieki słowo „garnitur” traciło pozostałe znaczenia i do naszych czasów zachowało przede wszystkim to, które dotyczy stroju.
August 31 · 2 min
Czy można używać słowa "ciężko" w znaczeniu, że coś jest trudne?
W takim przypadku używamy oczywiście słowa "ciężko" metaforycznie. I to dość powszechna metafora. Mówimy, że ciężko nam na sercu, uginamy się pod ciężarem problemów, a jakaś sytuacja może być na tyle ciężka, na tyle obciążająca, że trudno nam sobie z nią poradzić. Używanie przysłówka "ciężko" w takim znaczeniu nie jest niczym złym pod warunkiem, że nie nadużywamy tej konstrukcji. Mamy przecież inne określenia: trudno, niełatwo, męcząco, uciążliwie, opornie i tak dalej - w zależności oczywiście od kontekstu. Podobnie jest ze słowem "strasznie", po które sięgamy, by zastąpić takie przysłówki jak "bardzo" czy "wyjątkowo". "Strasznie" w wielu kontekstach straciło już związek ze strachem i służy nam wyłącznie intensyfikacji przekazu. Dlatego przestały nas już dziwić takie wyrażenia jak "strasznie ładny" czy "strasznie cię lubię". I jeśli mówimy tak od czasu do czasu w sytuacjach nieoficjalnych, to nic strasznego się nie dzieje...
August 27 · 5 min
Meta idzie na ugodę
Amerykańska firma technologiczna Meta postanowiła nie czekać do końca procesu i dosyć niespodziewanie dla obserwatorów poszła na ugodę. Przed sądem federalnym w Oakland trwa proces w, którym amerykańskie stany zarzucały właścicielowi Facebooka i Instagrama, że celowo uzależnia od swoich platform dzieci. Zdążył zeznać m.in. sygnalista, a oskarżyciele pokazać dowody i Meta zgodziła się wypłacić prawie 17 miliardów dolarów skarżącym i wprowadzić daleko idące zmiany chroniące dzieci. Czy to początek rewolucji?
August 27 · 2 min
Dlaczego mówimy "po polsku", "po angielsku" czy "po francusku"?
Przyimek „po” pełni w naszym języku wiele funkcji. I tak na przykład słownik pod red. Witolda Doroszewskiego wylicza ich 17. Dotyczą między innymi czasu. Mówimy na przykład "pójdę tam po pracy" albo "to stało się po kolacji". Możemy też używać "po" z jednostkami miary czy wartości, np. "po 2 złote", "po połowie" i tak dalej. Nas jednak interesuje inna kategoria - ta, która dotyczy ruchu i przestrzeni. Możemy chodzić "po lesie" czy "po mieście", pociąg porusza się "po torach", samochody jeżdżą "po ulicy", a mucha łazi "po stole". Za pomocą przyimka "po" możemy też wyrażać cel naszej podróży, mówiąc na przykład "idę po chleb" czy "jadę po mamę". Przyimek "po" zaczął oznaczać działać w określony sposób, podążać za wzorem. Kiedy więc mówimy "po polsku", to mówimy na polski sposób, działamy według polskiego wzorca, a metaforycznie podróżujemy drogą języka polskiego...
August 26 · 2 min
Skąd wzięło się powiedzenie "rozpuszczony jak dziadowski bicz”?
Zacznę od teorii, która krąży w internecie, i która - choć ciekawa - jest zupełnie... fałszywa. A mówi o tym, że dawniej zamiast "rozpuszczony jak dziadowski bicz" mówiono "rozpuszczony jak dziad biecki". Przymiotnik "biecki" odnosi się tu do miejscowości Biecz, która w XV i XVI wieku była zamożnym miastem. Żebracy, czyli właśnie dziadowie, mieli otrzymywać tam spore datki, co doprowadziło do tego, że byli po prostu rozpuszczeni. Jednak w żadnym tekście nie pojawia się powiedzenie "rozpuszczony jak dziad biecki", więc to mało prawdopodobne, była cała ta historia była prawdziwa. W językoznawstwie przyjmuje się inną interpretację. Dawniej wędrowni dziadowie nosili przy sobie bicze, które służyły do obrony przed psami. Taki bicz zwykle pozostawał zwinięty, jeśli nie był w użytku. Co ważne, jednym ze znaczeń czasownika "rozpuścić" jest rozplatać, rozwijać (tak jak dziś mówimy o rozpuszczonych włosach), a więc rozpuszczony dziadowski bicz to taki, którym się właśnie smaga...
August 25 · 2 min
Czy słowa "panicz" i "paniczny" mają z sobą coś wspólnego?
Wyraz "panicz" powstał od słowa "pan" i oznacza niedorosłego syna w szlacheckiej albo zamożnej rodzinie. Zbudowany jest tak samo jak "królewicz" (syn króla). Dziś "paniczem" nazywamy - często z nutą dezaprobaty - młodego mężczyznę przyzwyczajonego do wygodnego życia, a dawnej na kogoś takiego mówiono "paniczyk". Natomiast przymiotnik "paniczny", czyli związany z trudnym do opanowania strachem, pochodzi od wyrazu "panika". Ten z kolei przywędrował do nas z francuskiego...

Showing 1–20 of 47 episodes