Skip to content
Sign in
Artwork for Eureka
ScienceLife Sciences

Eureka

Polskie Radio S.A.

Poznajemy i staramy się zrozumieć prawa rządzące światem. Odkrywamy tajemnice przyrody, informujemy o nowych terapiach i wynalazkach zmieniających świat. Cieszymy się z sukcesów, zwłaszcza polskich, badaczy. Przypominamy ważne wydarzenia historyczne i ich bohaterów.

Play
Open in
  • 65 episodes
  • a few times a week
  • Avg 29 min
  • Polish

Episodes 65

NewestOldestLongest
All20Unplayed20In progress0Played0
Counted on this page — what you have heard stays on this device, so it is not something the list can be paged by.
  • Yesterday · 22 min

    Sport w służbie Niepodległej. Antonina Leśniewska, farmaceutka. Ochrona zabytków

    Ważny element budowania tożsamości narodowej doceniali rządzący inwestując w kulturę fizyczną. Sport miał jednoczyć społeczeństwo po podziałach zaborów, przyczyniać się do tworzenia zdrowego i silnego społeczeństwa oraz kształtowania postaw obywatelskich i patriotycznych, o których opowiada prof. Robert Gawkowski, historyk sportu. Patronka Muzeum Farmacji w Warszawie, farmaceutka, feministka, otworzyła w 1901 roku w Petersburgu aptekę, gdzie zatrudniła wyłącznie kobiety. Do Warszawy wróciła po odzyskaniu niepodległości, w 1933 roku Leśniewska otworzyła własną aptekę na ul. Marszałkowskiej. Ratowanie dóbr kultury w czasie sytuacji kryzysowych regulowane jest prawem międzynarodowym i krajowym. Organizowane są szkolenia, prowadzi się badania naukowe i tworzy dobre praktyki współpracy wojska i osób cywilnych.

  • Monday · 24 min

    Rzymska twierdza Novae. Nieznana rzeźba W. Stwosza. Donatorka zbiorów orientalnych MNW

    Położona w obecnej Bułgarii – naddunajska twierdza rzymskich legionów w Novae, co roku dostarcza archeologom ciekawych odkryć, które uzupełniają obraz życia codziennego żołnierzy broniących granic Imperium Romanum. W tym roku polscy badacze eksplorowali monumentalną rezydencję legata cesarskiego. Szczegółami dzieli się prof. Piotr Dyczek z UW. W zakrystii opactwa cysterskiego w Mogile pod Krakowem historycy sztuki z UJ zwrócili uwagę na drewnianą figurę ukrzyżowanego Chrystusa, która okazała się być nieznanym dziełem Wita Stwosza. O historii odkrycia opowiadają autorzy tej naukowej sensacji: prof. Dobrosława Horzela i prof. Marek Walczak z UJ. Jadwiga Mrozowska-Toeplitz była polską aktorką i śpiewaczką zamieszkałą we Włoszech, która w latach 20-tych XX w. zorganizowała kilka wypraw do Azji Pd. - Wsch. Z wszystkich eskapad przywoziła zabytkowe obiekty kultury orientalnej, które w 1947 r. przekazała MNW. W 60. rocznicę śmierci - jej postać przypomina Joanna Bojarska-Cieślik z MNW.

  • Friday · 24 min

    Średniowieczne obrazy śmierci. Sunnici i szyici - dzieje sporu. Budowle parku w Morysinie

    Szczególnie wymowne wizerunki śmierci zaczęły powstawać w XIV-XV w. Kościotrupy, ludzkie czaszki, nagrobki "transi" czy malowidła przedstawiające "danse macabre". O genezie tych średniowiecznych wyobrażeń opowiada Zofia Załęska - historyczka sztuki z MNW. Islam nie jest religią jednorodną. Sunnici stanowią ok. 85%, a szyici ok. 15% z ponad 1,5 miliardowej rzeszy wyznawców islamu na całym świecie. Te dwa nurty wyodrębniły się zaraz po śmierci Mahometa w 632 r. Co było przyczyną podziału? Wyjaśnia to John McHugo w książce "Sunnici i szyici"- dzieje sporu", o której rozmawiam z dr. Jerzym Rohozińskim - tłumaczem tej pracy. W czasach króla Jana III Sobieskiego z pałacem w Wilanowie sąsiadował spory teren łowiecki. W XIX w. kolejni właściciele posiadłości przekształcili dawny zwierzyniec w park krajobrazowy i ufundowali tam kilka budynków - m.in. Pałac Myśliwski czy Dom Stróża. Do dziś zachowały się relikty tych założeń, które bada zespół dr. Rafała Soleckiego z Instytutu Archeologii UKSW

  • November 5 · 28 min

    Chemia dla medycyny. Nowości w stomatologii. Ślad węglowy w produkcji leków

    O badaniach –prowadzonych w celu otrzymania nowego leku ale z uwzględnieniem: ochrony środowiska i z zachowaniem tkz. ram odporności klimatycznej opowiada: prof. dr hab. inż. Rafał Łukasik, p.o. Dyrektora Łukasiewicz – Instytutu Chemii Przemysłowej oraz Łukasiewicz – Instytutu Przemysłu Organicznego. Jakie znaczenie w stomatologii ma zastosowanie najnowszej techniki i co na tym skorzysta pacjent opowiada: chirurg stomatolog – dr István Tánczos. Produkcja leków na skalę przemysłową odpowiedzialna jest za wysokie wytwarzania śladu węglowego. O tym właściwie się nie mówi a cała uwaga w przekazie medialnym skupia się tylko na efekcie terapeutycznym medykamentów. Jednak w zasięgu globalnym stwarza to duże zagrożenie dla środowiska. O szczegółach: Bolesław Samoliński, prof. Tadeusz Zielonka.

  • November 4 · 22 min

    Kapitan Jerzy Siwek. Roślinność historycznych nekropolii. Przywileje i obowiązki szlachty.

    Studiował w Państwowej Szkole Morskiej w Szczecinie, pływał na Darze Pomorza i zdobywał kompetencje w wielkiej żegludze. W wyniku politycznych donosów został aresztowany i trafił do więzienia w Warszawie zwanego Toledo. Losy Jerzego Siwka opisała nieżyjąca córka – Anna Mieszkowska, a historię opowiada wnuczka kapitana p. Paulina Mieszkowska – Tomala. W ogrodach pamięci aleje lipowe wytyczano tak, aby prowadziły do kaplicy, granice cmentarzy zazwyczaj znaczono grabami pospolitymi. Sztuka ogrodnicza zakładała obecność takich drzew jak jesion, buk i wierzba w okolicy nagrobków. Szlachta mazowiecka była oddana królowi, jednocześnie aktywna w zgłaszaniu reform, wielu przedstawicieli znaczących rodów pełniło funkcje na dworze królewskim. W większym stopniu niż inne części Korony, Mazowsze deklarowało gotowość do obrony majestatu monarchy, zwłaszcza w okresie opozycji Jana Zamoyskiego.

  • November 2 · 48 min

    Fizyka attosekundowa. Czym jest naukoznawstwo? Symulatory kwantowe

    „Jak uchwycić ruch elektronu?” – Centrum Nauki Kopernik i Centrum Fizyki Teoretycznej PAN zapraszają na wykład prof. Anne L’Huillier, laureatki Nagrody Nobla z fizyki w 2023 r. O szczegółach dr Piotr T. Grochowski. Czy nauka zachowała swój autorytet? Czy w sposób właściwy walczy z dezinformacją? I czym jest naukoznawstwo? Opowiada Ewa Zegler-Poleska. Czym są symulatory kwantowe, a czym syntetyczna materia ze światła? Czy jesteśmy coraz bliżej komputerów kwantowych? Rozmowa z prof. Marzeną Szymańską.

  • October 29 · 25 min

    Kto może prowadzić psychoterapie? Śpiewająca recepta. Potrzeby osób niepełnosprawnych

    Obecnie w środowisku naukowym toczy się dyskusja istotna dla zdrowia psychicznego Polaków. Kto może prowadzić psychoterapię, bo dziś właściwie każdy kto chce, ogłasza się w sieci psychoterapeutą. Jaki jest tego efekt zdrowotny? Sprawę ma uregulować ustawa. Przed wzmożonym ruchem nakierowanym na odwiedziny nekropoli, lekarz kardiolog podpowie, jak wzmocnić organizm. Dowiemy się czy zalecenia terapeutyczne: sercowo -naczyniowe - można wyśpiewać, aby wzmocnić przekaz. Wg. raportu GUS „Osoby niepełnosprawne 2024” w Polsce mamy prawie 4 mln niepełnosprawnych. Ich potrzeby były wyartykułowane na konferencji naukowej w WUM.

  • October 28 · 24 min

    Konserwatorzy Zabytków. Sens życia w filozofii. Historyczne rodziny królewskie

    Ochrona, konserwacja, restauracja i popularyzacja dziedzictwa kulturowego to główne zadania konserwatorów. Edukacja, wymiana wiedzy i doświadczeń łączy historyków sztuki, historyków, architektów, chemików czy fizyków. Wśród gości: prof. Andrzej Kadłuczka, architekt, prof. Jerzy Jasieńko z Rady Ochrony Zabytków. Fundamentalne pytania o los, miłość, śmierć czy nadzieję stawiali filozofowie na przestrzeni dziejów i nadal starają się znaleźć odpowiedź. Różne punkty widzenia, różne drogi prowadzą nas do rozumienia świata w narracji filozofów, o czym opowiada Tomasz Stawiszyński, filozof. Współcześni monarchowie obecni w popkulturze, nie pełnią już historycznej roli tak jak w poprzednich stuleciach. Wciąż jednak dwory są wzorem dobrych manier, mają swój udział w dyplomacji, polityce i działalności charytatywnej.

  • October 26 · 31 min

    Organ na chipie. Optymalne orbity satelitów geodezyjnych

    O miniaturowym organie na chipie, który pomoże zrozumieć, jak rak trzustki i cukrzyca na siebie wpływają, opowiada dr inż. Patrycja Baranowska z CEZAMAT PW – laureatka programu First TEAM FNP. A o potrzebie wyznaczania optymalnych parametrów orbit satelitów geodezyjnych – dr inż. Joanna Najder z UP we Wrocławiu, laureatka programu START 2026.

  • October 23 · 24 min

    Polscy badacze w grobowcu faraona Szepseskafa. Odkrycie reliktów renesansowego ołtarza

    Zgodnie z obietnicą szefowej naszej misji wykopaliskowej w Egipcie, Jedynka jako pierwsza dzieli się ze słuchaczami wynikami ostatniego sezonu badawczego w Sakkarze. Polacy otrzymali tam koncesję na prowadzenie badań w grobowcu faraona Szepseskafa. To ostatni władca IV dynastii – prawnuk Cheopsa, wnuk Chefrena i syn Mykerinosa. O historii badań i sensacyjnych ustaleniach polskich naukowców opowie prof. Teodozja Rzeuska z IKŚiO PAN. W podziemiach Kościoła Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny na Nowym Mieście w Warszawie, historycy sztuki - dr Piotr Jamski i dr Marcin Zgliński odkryli fragmenty renesansowego kamiennego ołtarza sprzed 450 lat. Relikty trafiły do podziemi prawdopodobnie zaraz po wojnie, kiedy odgruzowywano zniszczoną świątynię i nie zdawano sobie sprawy z wartości uszkodzonej konstrukcji. Konfrontując przedwojenne zdjęcia ołtarza z wydobytymi fragmentami, odkrywcy oceniają, że udało się odzyskać prawie 30 proc. zabytkowej struktury.

  • October 22 · 22 min

    Choroba zaczyna się w buzi. Drgania mechaniczne, a zdrowie. Celiakia – najnowszy raport

    Z badania zachowań zdrowotnych Polaków przeprowadzonych w różnych grupach wiekowych wynika, że w XXI w. istnieją w naszym kraju ludzie nie posiadający szczoteczki do zębów, nie widzą czym są i do czego służą nici dentystyczne a także nie znają techniki szczotkowania zębów. Jak fatalny stan uzębienia jamy ustnej wpływa na zdrowie opowiada: dr n. med. Dorota Olczak–Kowalczyk. Drgania mechaniczne towarzyszą gł. eksploatacji maszyn i urządzeń. Przy bezpośrednim kontakcie człowieka z drgającym źródłem, są one przekazywane do organizmu i mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia a nawet życia. Opowiada: Jacek Zając. Nawet 380 tyś. osób może chorować na celiakie, czyli tyle ile mieszka w Szczecinie. Od pierwszych objawów do rozpoznania mija średnio 7,3 roku ale większość nie ma postawionej diagnozy. Co wiemy z najnowszego raportu o tej chorobie, diagnostyce i nowych wytycznych diagnostyczno–terapeutycznych opowiadają: dr n. med. Magdalena Gawron–Kiszka i Małgorzata Źródlak.

  • October 21 · 25 min

    Powłoki jadalne. Nauka dla bezpieczeństwa. Kolor auta lustrem jego właściciela?

    Powłoki jadalne to innowacyjny sposób na przedłużenie świeżości owoców i warzyw bez konieczności stosowania tradycyjnych opakowań. Tworzą na powierzchni produktów cienką, niemal niewidoczną warstwę ochronną, która pomaga: ograniczać utratę wilgoci, spowalniać procesy dojrzewania oraz rozwój drobnoustrojów odpowiedzialnych za psucie się żywności. Gość: dr Katarzyna Łęczycka – Wilk. Wiesław Łodzikowski, zastępca Dyrektora Instytutu Łączności – Państwowego Instytutu Badawczego ds. Rozwoju opowiada na czym polega istota technologii telekomunikacyjnych pozwalających na podniesienie poziomu bezpieczeństwa infrastruktury krytycznej, jaką jest sieć elektroenergetyczna. 88 proc. decyzji zakupowych auta jest podyktowanych kolorem pojazdu. Z prowadzonych badań nad kolorami aut można dużo powiedzieć o profilu psychologicznym kupującego a potem jego kierowcy. Gość: dr Ewa Odachowska–Rogalska.

  • October 19 · 51 min

    Wisła w Warszawie. Czym są megamiasta? Czy wiecie, że Kopernik...

    Ponad 82 tys. codziennych pomiarów poziomu Wisły w Warszawie – od 1799 do 2024 r. – połączyli i ujednolicili naukowcy z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN i SGGW. Powstała jedna z najdłuższych tego rodzaju serii pomiarowych w Europie. O szczegółach dr Ł. Sobechowicz. Megamiasta – najważniejszy światowy trend demograficzny. Czym są? Jak się w nich żyje? Jakie zagrożenia wiążą się z ich funkcjonowaniem? Opowiadają dr hab. A. Krzemińska oraz dr inż. A. Zaręba. „Czy wiecie, że Kopernik... CV naukowca” - nowa, interaktywna wystawa cyfrowa dostępna już koniec października. Projekt przełamuje stereotyp „Kopernik = tylko astronom”, otwiera dostęp do zbiorów muzealnych i archiwalnych niezależnie od miejsca zamieszkania oraz łączy wiedzę historyczną z pytaniami bliskimi współczesnemu odbiorcy. Rozmowa z ks. dr T. Garwolińskim.

  • October 16 · 24 min

    330 urodziny Augusta III Sasa. Grobowce megalityczne w Libanie. Rocznica bitwy pod Hasting

    W powszechnej opinii rządy króla Augusta III Sasa to czas dworskiego rozpasania, politycznego paraliżu i uzależnienia od sąsiednich mocarstw. W 330 rocznicę urodzin króla (17.10.1696 r.) historyk dr Sebastian Adamkiewicz opowiada o pozytywnych stronach jego panowania. Na terenie północnego Libanu polsko-szwajcarska misja archeologiczna bada zespół 200 megalitycznych grobowców z połowy III tys. p.n.e. Widoczne w krajobrazie prowincji Akkar konstrukcje, dopiero od 5 lat są przedmiotem naukowych badań. Szczegółami dzieli się dr Zuzanna Wygnańska z IKŚiO PAN, kierowniczka polskiej części ekspedycji. 960 lat temu doszło do bitwy pod Hastings (14.10.1066 r.). Król Anglii Harold II został pokonany przez armię Normanów pod dowództwem Wilhelma Zdobywcy. Jak najeźdźcy z drugiej strony kanału La Manche zmienili obraz Anglii? Wyjaśnia prof. Monika Opalińska z Instytutu Anglistyki UW.

  • October 15 · 27 min

    Wczesne wykrywanie zaburzeń widzenia. Bakteria przyjazna zdrowiu. Szczepienia, a zdrowie

    Dr hab. Kalina Burnat z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN opowiada o nowym projekcie badawczym: „Wczesna autodiagnoza dziedzicznych uszkodzeń wzroku. Test ostrości widzenia ". Bakteria przyjazna zdrowiu. Victor Balabanow, bio-ekspert opowiada o bakterii, która buduje potencjał zdrowia, co potwierdzają badania naukowe. Szczepienia to inwestycja w zdrowie. Szczepienia, co potwierdzają badania naukowe, to jedna z najbardziej opłacalnych technologii medycznych. A wzorcowy system szczepień opiera się na edukacji, refundacji, łatwym dostępie i spójnej dokumentacji elektronicznej o czym opowiada i to w czasie wzrastającej fali zakażeń infekcyjnych: prof. n. med. i n. o zdr. Marcin Czech, kierownik Zakładu Farmakoekonomiki oraz Zespołu ds. Kontroli Zakażeń Szpitalnych Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie.

  • October 14 · 21 min

    Canaletto w Zamku Ujazdowskim. Filozofia Alberta Camus. Renesansowe wzorce na Mazowszu

    Bernardo Bellotto zwany Canalettem, malarz Stanisława Augusta związany z Warszawą, malował widoki stolicy, jednak rezydencję ujazdowską udekorował obrazami przedstawiającymi Rzym. Historię opowiada prof. Andrzej Rottermund, historyk sztuki, muzeolog. Popularny w XX wieku pisarz i filozof głosił idee wolności wobec absurdu, buntu wobec niesprawiedliwego losu i braku sensu życia. Popularność zawdzięczał myśli, która wpisywała się w nastroje powojennego pokolenia. W 1957 roku Camus otrzymał Nagrodę Nobla. Obecnie możemy oglądać ekranizację książki „Obcy” oraz przeczytać pełne wydanie” Notatników.” Humanizm XVI-wiecznej Europy i jego prądy umysłowe przenikały do Polski poprzez myślicieli czy dyplomatów. Na Mazowszu skupiały się elity kulturalne uczonych, urzędników i duchownych. Analiza ówczesnych księgozbiorów pozwala odtworzyć życie intelektualne regionu w początkach Odrodzenia.

  • October 9 · 24 min

    „Władcy rzek - nowa historia wikingów”. Geneza postaci sfinksa. Kiedy zaczął się świat RNA

    „Władcy rzek - nowa historia wikingów”. Właśnie ukazało się polskie tłumaczenie pracy Cat Jarman – norweskiej bioarcheolożki, która przez kilka lat badała szkielety z masowego pochówku wikińskiego w Repton w Anglii. O książce mówi prof. Przemysław Urbańczyk z UKSW i IAiE PAN. Najsłynniejszy sfinks to ten z płaskowyżu Giza w Egipcie, ale nie jest on najstarszym figuralnym posągiem hybrydycznej postaci lwa z głową człowieka. Jaka była geneza tego typu przedstawień i jak to wyobrażenie zostało przekształcone w sztuce innych kultur - wyjaśnia prof. Leszek Zinkow z IKŚiO PAN. Zgodnie z wynikami badań modelowych opublikowanych w Nature Communications już 4.33 mld lat temu na zaistniały na Ziemi warunki umożliwiające pojawienie się tzw. świata RNA czyli pierwszych budulców życia biologicznego. O szczegółach opowiada prof. Barbara Kremer z Instytutu Paleobiologii PAN – współautorka badań i publikacji.

  • October 7 · 20 min

    Nobel z Chemii 2026. Jubileusz Uniwersytetu Warszawskiego. Historia polskich diaspor

    Prof. Henri Kagan i prof. Kenso Soai otrzymali tegoroczną Nagrodę Nobla za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej - wydarzenie komentuje prof. Wiktor Lewandowski z Wydziału Chemii UW. W 210 rocznicę powstania UW powiemy o osiągnieciach uczelni, kierunkach badań najważniejszych projektach i zaangażowaniu w nowe technologie, nauki społeczne i ochronę środowiska. Cele i i wyzwania UW przedstawia prof. Aleksandra Jakóbczyk-Gola, współautorka wystawy „Uniwersytet Warszawski. 210 lat rozwoju.” Polskie diaspory na świecie tworzą społeczności, które dobrowolnie lub w wyniku wymuszenia opuściły kraj. Emigracja, głównie zarobkowa, skupiająca różnorodne środowiska na przestrzeni dziejów pomagała między innymi utrzymywać wspólną pamięć i przeciwdziałać dyskryminacji, o czym opowiada dr Magdalena Lesińska, współautorka książki „Diaspory polskie”.

  • October 6 · 38 min

    Nagroda Nobla z fizyki. Podkarpacki Festiwal Nauki i Innowacji. Centrum Fizyki Teoretyczne

    Laureatem Nagrody Nobla z fizyki został Francis Halzen. Komitet Noblowski docenił go za kluczowy wkład w powstanie detektora IceCube Neutrino Observatory i odkrycie neutrin wysokich energii. Komentuje prof. Rafał Demkowicz-Dobrzański. Druga odsłona Podkarpackiego Festiwalu Nauki i Innowacji. W tym roku pod hasłem: "Teoria to za mało". O szczegółach Michał Tabisz. Centrum Fizyki Teoretycznej PAN zostanie przekształcone w pierwsze w Europie centrum doskonałości skupione na fizyce kwantowej i jej zastosowaniu do kwantowych technologii. Opowiadają prof. Krzysztof Pawłowski, prof. Remigiusz Augusiak oraz dr Anna Raiter-Smiljanic.

  • October 5 · 41 min

    Nagroda Nobla z fizjologii lub medycyny. Geofizyka dla każdego. 120 lat SGH

    Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel zostali tegorocznymi laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Werdykt Komitetu Noblowskiego na gorąco komentuje prof. Anna Malik. Nauka o Ziemi brzmi jak z innej planety? Instytut Geofizyki PAN robi z tym porządek. O projekcie MAG (Mobilna i Artystyczna promocja Geofizyki i nauk o Ziemi) opowiada dr Agata Goździk. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie obchodzi 120. urodziny. Tegoroczny jubileusz odbywa się pod hasłem „Tradycja, która tworzy jutro”. O szczegółach prof. Dorota Niedziółka.

Showing 1–20 of 65 episodes